00:00:05: Zapraszamy do wysłukania audycji z cyklu, wywiad swobodny, rozmowy i teksty o kulturze tradycyjnej.

00:00:19: Dzień dobry Państwu!

00:00:20: Nazywam się Witold Wojciechowski i zapraszam do spotkania z męskimi tradycjami przyśpiewkowymi zachodniej Radom Szczyzny.

00:00:39: Męskie tradycje śpiewacze nie mają szerokiej reprezentacji w polskim folklorze poza nielicznymi wyjątkami, takimi jak polska część łuku karpat, suwalszczyzna, podlaź się znany z konopielek oraz do niedawna kurpie.

00:00:54: Centralna część Polski stoi od dawna śpiewem kobiecym zarówno świeckim i obrzędowym.

00:01:00: Tyczy się to także Radom Szczyzny, gdzie w gałkach rusinowskich i okolicach żyje wiele aktywnych śpiewaczek.

00:01:07: Wiemy jednak z wywiadów z nimi że do lat osiemdziesiątych XX wieku śpief był także domeną mężczyzn.

00:01:15: Kobiety śpiewały na weselach przy pracy, tkaniu, darciu pierza.

00:01:20: Jednak to męszczyźni prowadzili śpiewy pogrzebowe i nabożne – ten podział ról Szczególnie widoczny był w przypadku zagadnienia interesującego nas w tym podkaście, czyli przyśpiewek.

00:01:31: Tam gdzie wedle relacji śpiewano ich wiele, czyli na zabawach kobietom nie wypadało tego robić i to była jedna z przestrzeni, w których mężczyźni mieli głos.

00:01:42: Jak wspomina Stefan Gatza Śpiew męski znajdował także swoje miejsce na weselach tradycyjnie zdominowanych przez kobiety.

00:02:16: Posłuchajmy Tadeusza Cieślaka

00:02:18: Na zabawach, na weselerach.

00:02:21: to kto musiał śpiewać?

00:02:23: Każdy, dziewczyny czy chłopaki to śpiewały.

00:02:27: A kto nie umiał śpiewać?

00:02:29: To nie szpiegał.

00:02:31: Siedziu słucham.

00:02:32: A jak popieł?

00:02:33: dobrze... No a potem dartec!

00:02:37: Jak umią?

00:02:37: no, darasz.

00:02:38: Ale jak umią, ale to już nie to.

00:02:41: Ale to przeważnie na weselach.

00:02:44: Na wesela to się uśpiewają dróchny, drózby, bo te co prosimy dróźbu i druchnów żeby bawi jak wesele i zaby śpiewały, zaby tańczowały.

00:02:58: Niestety ze względu na szybszy niż kobiecego Zanik Męskiego Śpiewów Radomskiem nie dysponujemy jego licznymi przykładami.

00:03:07: wyjątkiem jest tutaj archiwum Fundacji Muzyka Odnaleziona Małżeństwa Małgorzaty i Andrzeja Biękowskich.

00:03:14: dzięki ich życzliwości będziemy mogli zaprezentować pod kaście nagrania z lat osiemdziesiątych dwudziestego wieku oraz współczesne wykonane przez Antoniego Chassagowsowicza i mnie, w okolicach przysuchy z tancerzami, śpiewakami, bębnistami dla których przyśpiewki są wciąż naturalnym językiem muzycznym.

00:03:35: Wysłuchamy teraz nagrania na którym swojego ulubionego oberka śpiewa Andrzej Jurkowski – Śpiewaki Tancerz Zwygnanowa

00:03:45: A i synu.

00:03:54: mój ty synu, a łażę się z marinum Ale dom czy staje roli, a w moru pod chojinum Ale żebym miałbym księzymatowym śluby dawą Ale który opadna ładno, a sobie bym zostawił.

00:04:07: Ale tyś moja basiniu, a tyś moje, a Tyś moją.

00:04:11: Ale ja am Cie wyprowadziłem azarunce z kościoła I basinió kocham

00:04:16: Cię,

00:04:16: ani komu nie domcie Ale nie dom cię nikomu, ale wezmacie do domu.

00:04:43: Na początek warto zadać sobie pytanie, czym jest w ogóle przyśpiewka i czym konkretnie jest radomskiem.

00:04:50: Przyśpiewka to krótka, rymowana forma poetycka często towarzysząca tanecznej muzycy instrumentalnej.

00:04:56: Zwykle dwuwersowa czasami układa się w dłuższe całości na podstawie dostępnych źródeł takich jak zbiory Oscara Kolberga czy koncepcje rozmaitych folkloristów.

00:05:07: możemy do mnie mywać że istnienie wykonywanej pojedyncze przyśpiefki jest rzeczą względnie nową i że te dłuże całości dawniej były powszechne.

00:05:18: Wynika to z tego, że charakterystyczna dla polskiej kultury ludowej dominacja muzyki nad śpiewem spowodowała rozpad dłuższych całości tekstowych.

00:05:42: Sła dziewczyna miedzą, troje bydlak nalał i wuna latno byla moze wociniała.

00:05:49: Sła Dziewczyна Miedzą chłopieczą prowadziu i blocy na palusach.

00:05:54: jest ze sesniu wadziu.

00:05:56: Idę jasne, idę z Roskożyna.

00:05:58: Bidę O niej jak mi bida będzie.

00:06:01: do mamusi przyndę

00:06:03: A moja mamu siła mój Karoliku O jej.

00:06:06: wolałabym Ciebie niesporekuników Bo porekunników i uchawusz przed dum O ja.

00:06:13: a ciebie dziewczyno nikumu cię niedum Jecie Janek je... Będzie mi ja mój Ganecek, gdzie dzisiaj nie widzi.

00:06:24: U mnie

00:06:25: pożądeczek,

00:06:26: gdzie się nie widzie.

00:06:28: U mniej pożądeczek, u mnie po zównedeczek chciał namalować.

00:06:34: Na przyjecianku przyjedź, dam kunio wisiana.

00:06:45: i łobroka tobie Janeczku sześć podu szek.

00:06:50: podłoga tobie janeczki sześ poduszek pod bok sześci poduszek podłoka siódmą, pod głowę.

00:06:58: i tak ci Janeczu dogodzić nie mogę.

00:07:02: i tak Ci Janeczku

00:07:04: dogodić

00:07:05: nie

00:07:05: mogę.

00:07:08: I poluj się sama, rozbierzmy lóżecko i polujcie sama.

00:07:18: Rozebrać rozbierę, a klasie nie będę, bo swego wianeczka pozbędę, pozbędziem... oboje będzie się dorabiać chlebusza we dwoje.

00:08:08: W Radomskiem przyśpiewki nazywane są wyrywasami.

00:08:11: To co prawda coraz rzadziej spotykanie tam określenie o nie do końca jestnej etymologii, tłumaczone jest przez śpiewaka Tadeusza Cieślaka jako wyrywki.

00:08:23: Takie wyrywky to krótkie kawałki.

00:08:26: Wykonywane są one zarówno akapella jako źródła tanecznych tematów oberkowych jak i do muzyki jako indywidualna ekspresja współczesnika zabawy.

00:08:44: No a na ciało, na dusze A i o ludzkiego danie, a łopucicie muszę

00:08:52: Chłopcy

00:09:05: za las albo za las im grają Ale bonum się za lasim, a pane nic podobają.

00:09:45: Praktyka wykonawcza przy śpiewek w Radomskiem jest szczególnie na tle innych regionów swobodna.

00:09:52: Wynika to z ich budowy.

00:09:54: Niemalże wszystkie teksty mają po sześć sylap podstawowych w wersie, nieliczne osiem a następnie dzięki interjekcjom czyli sylabą takim jak DA, DANA, A ale dopasowywane są do niemal każdej melodii.

00:10:09: Co ciekawe gdy poprosimy na wsi o podanie tekstu przyśpiewki to śpiewacy wypowiedzą go bez interiekcji te bowiem mogą być różne W sumie, dowolne.

00:10:19: Choć dziś kojarzą się nam głównie z Ojdana Dana Dana to ich wachlarz wśród wykonawców starszego pokolenia był większy.

00:10:26: Za ich pomocą można bez słów zaśpiewać całą melodię.

00:10:31: Posłuchajmy nagrania kapelikędzierskich ze zbiorów Fundacji Muzyka Odnaleziona.

00:10:37: Intonuję Stefan Kędziarski.

00:13:04: Skoro wiemy już co śpiewamy To warto zadać sobie pytanie jak to robić.

00:13:29: Otóż wyrywasy śpiewać można na trzy przynajmniej sposoby.

00:13:33: W wypadku oberków dwuczęściowych, na pierwszą i drugą część melodii opcjonalnie powtarzając drugi wers na druga część oberka.

00:13:56: W

00:14:57: wypadku oberków trzy częściowych śpiewamy na pierwszą, drugą i trzecią część melodii powtarzając na jej druga i trzecją część drugi wers.

00:15:09: Wysłuchamy teraz nagrania Stefana Kędzierskiego, również Fundacji Muzyka od Nalezione.

00:15:14: Oberek drogowy.

00:16:15: Niezależnie za środliczby części melodii możemy śpiewać oba wersy przyśpiewki na ostatnią część oberka

00:16:23: Dzieńca, moja dynka, ona

00:16:25: góra

00:16:26: i drabinka.

00:16:26: Jeden łaził, drugi złaził a jeszcze ja paninka.

00:16:31: Dina w moja bina do drabina Do kumory z chodnej Ako kojpuki młodych.

00:16:54: To jest melodia Żebycie chłopoku Aże bycie, że bycie Żebyście

00:17:07: zabili.

00:17:09: A jak zajęcam wycie Dana, dana, znanom Aida na ta da dano Dobra.

00:17:48: to sam panaczuj do was Andrei Kuzik.

00:18:32: A czyje te skrzypeczki, co tak ładnie grają?

00:18:35: A chyba widą się we palce przebierają.

00:18:52: Żeby

00:18:52: ciegło

00:18:53: pokój jasny ognis polu... ...a jestem ci nie dała już że sie pochwalił!

00:19:11: Ho ho!

00:19:12: Na ładność ty dziewczyno bo ja ładne lubię, a moja załadnia mi swoje oczka gubie.

00:19:34: A koguty już piją chyba będzie rano, a musimy i do domu dziewcy.

00:19:40: no kochano.

00:19:52: Prześpiewki do muzyki w Radomskiem wykonuje się w tej samej tonacji, niezależnie od płci i możliwości wokalnych śpiewaka.

00:20:00: Mężczyźni śpiewają zatem w unisonie ze skrzypcami bardzo często, bardzo wysoko.

00:20:06: Z tego powodu często wobecności kapeli ograniczają się do śpievania sięgającej niżej drugiej lub trzeciej jeżeli taka jest części melodii.

00:20:16: Nie wyklucza to jednak tego, że byli mistrzowie w sięganiu po dźwięki spod samego nieba.

00:20:22: Takim był Stefan Gatza – tancerz bębnista i śpiewak z Przestałowic Małych obdarzony wielkim talentem emisyjnym.

00:20:29: Posłuchamy nagrania Macieja Żurka.

00:21:40: Przyśpiewki oberkowe w Radomskiem były do lat osiemdziesiątych XX wieku trwałem i powszechnie wykorzystywanym narzędziem komunikacji ze światem.

00:21:49: Egalitaryzm tej formy wprost wynikający z jej krótkości, a co za tym idzie łatwości zapamiętywania humoru tekstów.

00:21:59: A także aprobowanej społecznie sztuki śpiewania coś niecoś do melodii nie wykluczał jednak muzycznej maestrii niektórych wykonawców.

00:22:09: Wśród nich szczególne miejsce zajmują śpiewający instrumentaliści.

00:22:13: Jakkolwiek nie wszyscy chętnie śpiewali, tak Piotr Gacza i Tadeusz Jedynak precyzyjnie oddawali w śpiewie fakturę skrzypcową swoich ogrywek.

00:22:21: Śpiewali także nieco spokojniej zdobniej i bardziej refleksyjnie niż tancerze.

00:22:27: Posłuchajmy Piotra Gacy.

00:22:29: słynne nagranie z płyty śpiego gwizdy Krzyki Fundacji Muzyka Odnaleziona

00:22:35: I jedzimy do przysłuchy, będzie jarmagna dzieluchy.

00:22:40: Któro będzie mało co fajne, a to trochę będzie tajsowe.

00:22:48: Oj!

00:22:49: Były

00:22:49: mi

00:22:49: oczy, były moi pukola w niebie.

00:22:52: A i jeszcze się wróciłem, a jej krocin do ciebie A ja za nią, a ja za nią w una fiqua, a jo na nią una fiquo pod gawynze uduszy się i nie wyjdzie.

00:23:10: O rdziuchowie, rdżułowie pójowym po tobie!

00:23:14: I teraz już nie będę rozmyślał im sobie... A

00:27:39: teraz... Skrzypek Tadeusz Jedynek z Przystałowic Małych śpiewa jedną z ulubionych melodii Rodu Kędzierskich.

00:29:34: Chętnie śpiewali także członkowie Kapel, należący do sekcji rytmicznej.

00:29:57: Do połowy XX wieku byli to basiści i bębniści później barabaniści.

00:30:02: Byli to ludzie zamiłowani w muzyce bardziej niż zwykli uczestnicy zabawy.

00:30:07: Znali nie tylko podstawowe melodie ale potrafili na bieżąco dopasowywać się do granego Oberka lub wręcz w przypadku najwibitniejszych wymieniać jego wariantami ze skrzypkiem.

00:30:18: Mistrzem tej gry wariantów był Stefan Kędzierski, basista i bębnista Zerdzuchowa akompaniujący swojemu bratus tryjecznemu Józefowi.

00:30:28: Posłuchajmy Oberka Gnida w ich wykonaniu nagranie z roku.

00:33:10: Nie tylko jednak wymienianie się wariantami, ale także informacja o tym jak grać rytmicznie, smyczkować czy układać frazę była zawarta w wykonaniach najwybitniejszych śpiewaków.

00:33:23: W następnym nagraniu Stefan Kędzierski pokazuje poprzez śpief, w jaki sposób należy ułożyć Oberka we frazie.

00:33:30: A przejętuj samozno przystań.

00:33:38: To jest do nieba.

00:33:44: No spytaj się Dudy, to on ci pomoł tak śpiewa?

00:33:47: Tak, tylko mu rzekać może.

00:33:53: I tu trzeba nawet zwolnić i przedstawić.

00:33:55: My też opuścimy to, ale nie tylko ty.

00:33:57: musisz popatrzeć.

00:33:58: Dziś jest wyleminowany jest wejta się stary.

00:34:02: tak jest.

00:34:02: skąd my się to bierze?

00:34:03: jest przypomnianie.

00:34:04: Ale widzisz w twoim typie, ale to co teraz powiedział faktycznie tak jezdą.

00:34:36: jak wspomniałem wcześniej powszechnie śpiewali tancerzy powszechnie śpiali młodzi chłopcy którzy chodzili w tak zwaną kawalerkę czyli w wieczorną Włuczęgę, po zabawach i okolicznych wioskach, w trakcie których zaczynali swoje dorosłe życie towarzyskie.

00:34:54: Tak wspominał ten czas Stefan Gatza.

00:34:57: Nigdy nie pisowałem, nigdy

00:34:58: nie leciłem tej!

00:35:01: I co serdien?

00:35:02: to dał mi gdzieś nowe.

00:35:03: coś spadło tak jak i przed chwilą grałem.

00:35:06: Grały mi to i w miesięc tam to inne... No i tak było.

00:35:10: dla mnie też jest sama układać bo u mnie te... I już w tej chwili mam swoje lata, a ja ich pamiętam jak miałem piętnaście-siedymnaście.

00:35:22: Jak wrócą z kawalerki, a skowrunek świergotów to wtedy śpiewałem jak najwięcej i to wszystko tak się układało jako bajce.

00:35:35: A wtedy było pod wpływem jakiegoś tam małego ankochoru.

00:35:42: Ich śpiev był przede wszystkim komunikatem.

00:35:45: bardzo często komunikatem zalotnym.

00:35:48: śpiewa pan Jan Manowiecki z przystałowic dużych.

00:36:51: A chodziły mi BD doswykochaneczki.

00:36:58: A chodziłymi BD do swy kochaneczki.

00:37:20: Kim siedziałbym w pieżynie?

00:37:22: A wiedziałbym sekretyło każdej dziewczynie.

00:37:47: A błóczka przekrajana na krzyźdź, a czego ty dziewczyć?

00:37:51: no nam niekrzywo patrzysz!

00:37:53: A

00:37:54: czego ty Dziewczyno nam nieKrzywo

00:38:19: Patrzysz?!

00:38:26: Oprócz miłości, oprócz zalotów bardzo ważnym elementem tego męskiego kawalerskiego śpiewania było wykrzyczenie energii która w tych młodych chłopakach drzemała.

00:38:40: ich śpiew był często prosty, bezkompromisowy bardzo taneczny a co najważniejsze pełen witalności.

00:38:46: Tak do dzisiaj śpiewa wybitny tancerz z sadów Stanisław Piejak

00:38:59: A żunami w umarbalę z obywczycielem, a pozyskajowym żoneżem pochował.

00:39:10: A teraz mi zagrojtają, będę tańcował, a tada na chodaną i do domu.

00:39:17: I tam te struny wyszły, trzy paninki wyszli.

00:39:21: Jedna

00:39:22: moja druga

00:39:22: to była trzecia organisty.

00:39:25: O, uciekoć żebyś mogłaby wypuszczać portego gra.

00:39:29: Ja wypustę z nogawicy.

00:39:31: to cię dupy po kalicji.

00:39:34: Takie huligański dziecko na boku.

00:39:37: Tak.

00:39:37: Od pułapu do pułapo ty tu w

00:39:39: kamyk

00:39:40: papu-papu podkoczywajesz sobie żyć, żeby to o tym miała bliżej.

00:39:45: A i przystrawowskie chłopce

00:39:47: dla inna

00:39:49: jawię a przystałowski chłopedza na każdym zabawie.

00:39:53: Bez wątpienia mężczyźni mieli predylekcje do zupełnie innego rodzaju poetyki niż śpiewaczki.

00:40:00: Tematyka, którą podejmowali, wiąże się z kawalskimi przygodami, z miłością, brutalnie wyrażanym erotyzmem, alkoholem czy pracą.

00:40:10: Dalej na tej liście są konie?

00:40:12: Czy rzadki obecnie już na radom Szczyźnie repertuar Wojenkowy?

00:41:20: A zatem Drodzy Słuchacze Jeżeli poczuliście ze w przygody i zakochaliście się w kajockich wyrywasach, przedstawiamy Wam krótki poradnik.

00:41:30: Jak się ich nauczyć?

00:41:32: Przede wszystkim zachęcamy Was do zapoznania się z płytą Fundacji Muzyka Odnaleziona pod tytułem Śpiewy Gwizdy Krzyki.

00:41:39: To wspaniałe wydawnictwo pełnym przyśpiewek w przeróżnych odsłonach Krzyczanych śpiewanych gwizdanych i odgrywanych na instrumentach.

00:41:49: Zajrzyjcie także na kanał YouTube Kapelia Gopsowicza, znajdziecie tam playlistę pełną nagrań wyrywasów z różnych mniej lub bardziej formalnych kontekstów.

00:41:59: Przede wszystkim jednak pojedźcie na wieś!

00:42:02: Wciąż można znaleźć tamtencerzy i śpiewaczki, którzy bogactwo technik wykonawczych związanych ze śpiowaniem przy śpiewek mają pod ręką.

00:42:11: Śpiewanie z nimi To wielka radość i najlepsza nauka.

00:42:15: Zapraszam do wysłuchania ostatniego nagrania, śpiewa Tadeusz Cieślak, mistrz przyśpiewek z Przystałowi Smałych a wturują mu uczniowie Antoni Chassa Gopsowicz i prowadzący niniejszy podcast Witold Wojciechowski.

00:42:30: Dziękuję bardzo Państwu za uwagę Ale musiałem

00:42:39: główeckę na

00:42:40: progu położyć.

00:42:43: Oj!

00:42:43: Główeczkę

00:42:44: na prog, a nóżki koło proga.

00:42:57: Ale otwieraj dziewczyno,

00:42:59: abój się Pana Boga.

00:43:03: Oj!

00:43:04: Nie sztukaj

00:43:05: nie pukoja bo obleci siana.

00:43:09: Ale jak mamu żału śmiało

00:43:11: tworzę ci sama...

00:43:13: ale jak mamu ziołóźniało,

00:43:15: tworzę ci sama.