Przybycie plemion Bałtów nad Morze Bałtyckie datuje się na 1–2 tys. lat p.n.e. U starożytnych pisarzy znajdziemy o nich wzmianki przede wszystkim w kontekście handlu bursztynem. To praprzodkowie dzisiejszych Litwinów. Anastazja Sidor opowiada o dziejach Litwinów – ich historii, mowie, którą się współcześnie posługują, oświacie, działalności kulturalnej, czyli o tym co stanowi o tożsamości mniejszości litewskiej w Polsce.

Opowiada: Anastazja Sidor – etnografka, badaczka i animatorka kultury litewskiej, twórczyni krajek.

Audycję zrealizowała: Julita Charytoniuk – śpiewaczka, bębnistka, kulturoznawczyni, animatorka kultury. Od kilkunastu lat prowadzi badania terenowe w Polsce oraz na Polesiu ukraińskim i białoruskim. Dokumentuje i wykonuje pieśni, opracowuje i wydaje płyty z muzyką tradycyjną. Prowadzi warsztaty śpiewu, często we współpracy z wiejskimi wykonawcami, od których wciąż się uczy. Współtworzy zespoły: Z Lasu, Biele, Polesie_PL, Kapela Batareja.

Pieśni w audycji:
– „Ar gerą kelią / Czy dobrą drogą przybywacie?” – pieśń śpiewana na powitanie gości (np. weselnych), wyk. zespół folklorystyczny ALNA z Puńska, z albumu Punsko folkloro ansamblis „ALNA”, nagr. Radio Białystok 1999–2000.
– „Ant kalno uosys / Na górze jesion” – pieśń miłosna, wyk. zespół folklorystyczny ALNA z Puńska, z albumu Punsko folkloro ansamblis „ALNA”, nagr. Radio Białystok 1999–2000.
– „Aik, dukra namo / Idź córko do domu” – pieśń weselna, wyk. zespół folklorystyczny ALNA z Puńska, z albumu Punsko folkloro ansamblis „ALNA”, nagr. Radio Białystok 1999–2000.
– „Iškasiau šulnelį / Wykopałem studzienkę” – pieśń miłosna, wyk. zespół folklorystyczny ALNA z Puńska, z albumu Punsko folkloro ansamblis „ALNA”, nagr. Radio Białystok 1999–2000.

Polecamy:
Stowarzyszenie Litewskiej Kultury Etnicznej w Polsce

Mastering: Adam Mart

Zdjęcie: Anastazja Sidor z własnoręcznie wykonanymi krajkami. Fot. Julita Charytoniuk

Audycja została zrealizowana przez Forum Muzyki Tradycyjnej w ramach zadania „Wywiad swobodny – rozmowy kulturze tradycyjnej” w 2025 r.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

Rola kobiet i dziewczynek w obrzędzie kolędowania nie jest oczywista. Dawniej była to domena męska, kolędowali mali chłopcy, kawalerowie oraz żonaci mężczyźni. Z czasem w kolędniczych orszakach zaczęły pojawiać się młode dziewczęta, a dziś zupełnie naturalnym jest obchodzenie domów w składach dowolnych. Początkowo do kolędowania dołączały panienki wyczekujące zamążpójścia, odwiedzające kawalerów z kolędami życzącymi. W audycji pani Janina Dyjach wspomina lokalną wersję tego zwyczaju – młodsze dziewczynki, chodzące po domach 5 stycznia w wigilię Trzech Króli, ośpiewujące z kolędą życzącą starszych od siebie kawalerów, którzy próbują przed nimi czmychnąć. Opowieść jest spleciona ze wspomnieniami dziecinnych zabaw oraz spotkań ze starszymi od siebie mieszkańcami.

Opowiada: Janina Dyjach (1942) – śpiewaczka ze Zdzisławic w gminie Dzwola, seniorka słynnego zespołu śpiewaczego „Jarzębina” z Kocudzy.

Audycję zrealizowała: Inez Girek – animatorka kultury z Roztocza, zaangażowana w badania terenowe oraz dokumentację i popularyzację tradycji wiejskich orkiestr dętych. Wiceprezeska Fundacji Piszczałka oraz członkini Stowarzyszenia Dom Tańca.

Pieśni w audycji:
– Kolęda życząca „Za okienkiem, za maleńkiem”, wyk. Janina Dyjach, nagr. Inez Girek, 2025.

Realizacja: Inez Girek

Mastering: Adam Mart

Audycja została zrealizowana przez Forum Muzyki tradycyjnej w ramach zadania „Wywiad swobodny – rozmowy o kulturze tradycyjnej” w 2025 r.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

Czasem ratunek dla tradycyjnych obrzędów przychodzi z nieoczekiwanej strony. Gdy w wioskach ucichły Herody, zniknęli szopkarze, kozy, połaźniki i kolędująca kawalerka, tradycję podtrzymywali i podtrzymują do dziś członkowie Ochotniczej Straży Pożarnej – śpiewający, grający, życzący i zbierający datki na ważne dla społeczności cele.

Opowiada: Aleksander Bielak (ur. 1935) – śpiewak, tancerz i plecionkarz-koszykarz ze Zdzisławic w gminie Dzwola. Członek zespołu obrzędowego „Janowiacy”.

Audycję zrealizowała: Inez Girek – animatorka kultury z Roztocza, zaangażowana w badania terenowe oraz dokumentację i popularyzację tradycji wiejskich orkiestr dętych. Wiceprezeska Fundacji Piszczałka oraz członkini Stowarzyszenia Dom Tańca.

Pieśni w audycji:
– Pastorałka „Pasły się owce”, wyk. Aleksander Bielak, nagr. Inez Girek, 2025.

Realizacja: Inez Girek

Mastering: Adam Mart

Audycja została zrealizowana przez Forum Muzyki tradycyjnej w ramach zadania „Wywiad swobodny – rozmowy o kulturze tradycyjnej” w 2025 r.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego

Na zdjęciu: Aleksander Bielak, fot. Inez Girek

Jak daleko jesteśmy w stanie sięgnąć pamięcią, jeśli chodzi o tradycje kolędnicze? Pani Janina Dyjach przechowuje wspomnienia swojego ojca z początków XX wieku, sprzed pierwszej wojny światowej. Jako młody chłopiec chodził z samego rana po szczodrakach, z oracyjkami dla gospodarzy oraz uszytą przez mamę torbą do zbierania wyjątkowych darów. Niegdyś powszechny na Roztoczu, archaiczny zwyczaj szczodrakowania zapisał się jedynie w archiwach oraz ostatnich wspomnieniach.

Opowieść wieńczy kolejny skarb pamięci, w przeciwieństwie do szczodraków, wyspiewany – XVII-wieczna kolęda o Ewie.

Opowiada: Janina Dyjach (1942) – śpiewaczka i tancerka ze Zdzisławic w gminie Dzwola, seniorka słynnego zespołu śpiewaczego „Jarzębina” z Kocudzy.

Audycję zrealizowała: Inez Girek – animatorka kultury z Roztocza, zaangażowana w badania terenowe oraz dokumentację i popularyzację tradycji śpiewaczych oraz wiejskich orkiestr dętych. Wiceprezeska Fundacji Piszczałka oraz członkini Stowarzyszenia Dom Tańca.

Pieśni w audycji:
– „Ach, zła Ewa”, wyk. Janina Dyjach, nagr. Inez Girek, 2025.

Realizacja: Inez Girek

Mastering: Adam Mart

Audycja została zrealizowana przez Forum Muzyki tradycyjnej w ramach zadania „Wywiad swobodny – rozmowy o kulturze tradycyjnej” w 2025 r.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

Na zdjęciu: Współczesny szczodraczek-kołaczek. Fot. Inez Girek

Pośnik, czyli wigilia. I wszystko, co wokół niego – mały wszechświat zwyczajów, przygotowań, kolęd, pastorałek, wyjątkowych potraw, życzeń, jednocześnie uniwersalnych i unikalnych dla każdej wsi, a nawet każdej rodziny. Zależnych od czasu i miejsca. Janina Dyjach, śpiewaczka ze Zdzisławic w gminie Dzwola, w towarzystwie swojego sąsiada Aleksandra Bielaka, wspomina okres świąteczny z czasów swojego dzieciństwa zaraz po wojnie.

Wiele tradycji Kocudzy, Zdzisławic i całej gminy Dzwola żyje i jest przekazywanych do dziś, ale część trwa już tylko we wspomnieniach starszych mieszkańców. Pani Janina przechowuje wiele takich skarbów pamięci. W rozmowie wspomina okres adwentu i jego wyjątkowe przygotowania, pośnik i wigilijne wróżby, Święta Bożego Narodzenia i mnóstwo różnych grup kolędniczych. To opowieści ze świata, gdzie wymiar obrzędów był pełniejszy i bliższy ludziom.

Rozmowę ze śpiewaczką Janiną Dyjach przeprowadziła Inez Girek. W rozmowie uczestniczył także Aleksander Bielak.

Janina Dyjach – (ur. 1942) śpiewaczka i depozytariuszka tradycji ze Zdzisławic w gminie Dzwola, od ponad 20 lat członkini zespołu „Jarzębina” z Kocudzy. Do zespołu wniosła piękny głos, dawne pieśni w unikalnych wariantach melodycznych oraz pamięć o dawnych tradycjach.

Aleksander Bielak – (ur. 1935) śpiewak, doskonały tancerz i plecionkarz-koszykarz ze Zdzisławic w gminie Dzwola. Członek zespołu obrzędowego „Janowiacy”, wielokrotnie współpracował także z zespołem Jarzębina i innymi okolicznymi formacjami.

Audycję zrealizowała:
Inez Girek – animatorka kultury z Roztocza, zaangażowana w badania terenowe oraz dokumentację i popularyzację tradycji muzycznych Roztocza; w szczególności wiejskich orkiestr dętych. Wiceprezes Fundacji Piszczałka oraz członkini Stowarzyszenia Dom Tańca.

Pieśni w audycji:
– „Swarzyłem się z pastuszkiem”, wyk. Janina Dyjach, nagr. Inez Girek, 2025.
– „Boże wieczny, Boże żywy”, wyk. Janina Dyjach nagr. Inez Girek, 2025.
– „Z tamtej strony dwora”, wyk. Zespół Jarzębina z Kocudzy, nagr. Inez Girek, Filip Majerowski, 2025.
– „Oj woły, moje woły”, wyk. Zespół Jarzębina z Kocudzy, nagr. Inez Girek, Filip Majerowski, 2025.
– „Ubiraj się, nadobna Marysiu”, wyk. Zespół Jarzębina z Kocudzy, nagr. Inez Girek, Filip Majerowski, 2025.

Mastering: Adam Mart

Audycja została zrealizowana przez Forum Muzyki tradycyjnej w ramach zadania „Wywiad swobodny – rozmowy o kulturze tradycyjnej” w 2025 r.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

Na największy odpust w okolicy – w dniu Matki Boskiej Zielnej – do Puńska przyjeżdżają tłumy. Są wśród nich zwolennicy jarmarku sztuki ludowej, na którym można kupić tradycyjne rękodzieło i spróbować lokalnych potraw; dla innych atrakcją są występy zespołów śpiewaczych z okolic Puńska i z Litwy. Niezmiennie od kilkudziesięciu lat odbywa się tam konkurs wieńców dożynkowych przygotowywanych przez instytucje, zespoły i rodziny.

Opowiada: Anastazja Sidor – etnografka, badaczka i animatorka kultury litewskiej, twórczyni krajek.

Audycję zrealizowała: Julita Charytoniuk – śpiewaczka, bębnistka, kulturoznawczyni, animatorka kultury. Od kilkunastu lat prowadzi badania terenowe w Polsce oraz na Polesiu ukraińskim i białoruskim. Dokumentuje i wykonuje pieśni, opracowuje i wydaje płyty z muzyką tradycyjną. Prowadzi warsztaty śpiewu, często we współpracy z wiejskimi wykonawcami, od których wciąż się uczy. Współtworzy zespoły: Z Lasu, Kapela Batareja, Pieśni Piękne, Biele.

Pieśni w audycji:
– „Už jūrų marių už mėlynųjų/A niebieskimi morzami”, pieśń miłosna, wyk. zespół folklorystyczny GIMTINĖ z Puńska, nagr. Julita Charytoniuk, sierpień 2025.
– „Oi, tu rugeli/Oj, ty żytko”, wyk. zespół folklorystyczny ALNA z Puńska, z albumu Punsko folkloro ansamblis „ALNA”, nagr. Radio Białystok 1999–2000.

Realizacja: Julita Charytoniuk

Mastering: Adam Mart

Audycja została zrealizowana przez Forum Muzyki tradycyjnej w ramach zadania „Wywiad swobodny – rozmowy o kulturze tradycyjnej” w 2025 r.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego”

Na zdjęciu: Anastazja Sidor. Fot. Piotr Łozowik

W okolicach Puńska jeszcze całkiem niedawno odbywało się wiosenne kolędowanie. Kawalerowie wędrowali od domu do domu śpiewając, wygłaszając oracje, życząc gospodarzom urodzaju, a pannom rychłego zamążpójścia. Inny ważnym elementem obrzędowości wielkanocnej są pięknie zdobione pisanki.

Opowiada: Anastazja Sidor – etnografka, badaczka i animatorka kultury litewskiej, twórczyni krajek.

Audycję zrealizowała: Julita Charytoniuk – śpiewaczka, bębnistka, kulturoznawczyni, animatorka kultury. Od kilkunastu lat prowadzi badania terenowe w Polsce oraz na Polesiu ukraińskim i białoruskim. Dokumentuje i wykonuje pieśni, opracowuje i wydaje płyty z muzyką tradycyjną. Prowadzi warsztaty śpiewu, często we współpracy z wiejskimi wykonawcami, od których wciąż się uczy. Współtworzy zespoły: Z Lasu, Kapela Batareja, Pieśni Piękne, Biele.

Pieśń w audycji:
„Per Punsko miestą / Przez miasto Puńsk”, pieśń wielkanocna śpiewana podczas chodzenia po Allelui [lit. Valavimas], wyk. zespół folklorystyczny GIMTINĖ z Puńska, nagr. Julita Charytoniuk, 2025.

Realizacja: Julita Charytoniuk

Mastering: Adam Mart

Audycja została zrealizowana przez Forum Muzyki tradycyjnej w ramach zadania „Wywiad swobodny – rozmowy o kulturze tradycyjnej” w 2025 r.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

Anastazja Sidor opowiada o człowieku, który stał się inspiracją zarówno dla etnomuzykologów, jak i litewskich praktyków śpiewu. Jonas Jakubauskas/Jan Jakubowski (1908–2000) całe życie mieszkał na wsi nieopodal Sejn. Brał udział w dawnych obrzędach i pracach polowych, a w jego repertuarze kryło się wiele starych pieśni.

Opowiada: Anastazja Sidor – etnografka, badaczka i animatorka kultury litewskiej, twórczyni krajek.

Audycję zrealizowała: Julita Charytoniuk – śpiewaczka, bębnistka, kulturoznawczyni, animatorka kultury. Od kilkunastu lat prowadzi badania terenowe w Polsce oraz na Polesiu ukraińskim i białoruskim. Dokumentuje i wykonuje pieśni, opracowuje i wydaje płyty z muzyką tradycyjną. Prowadzi warsztaty śpiewu, często we współpracy z wiejskimi wykonawcami, od których wciąż się uczy. Współtworzy zespoły: Z Lasu, Kapela Batareja, Pieśni Piękne, Biele.

Pieśni w audycji w wykonaniu Jonasa Jakubauskasa:
– „Gary baralio/Na końcu pola” – pieśń żniwna
– „Aš pagiružais, aš pamaružais/Idąc przy lesie, idąc przy morzu”
– „Namo, rugeliai/Do domu żytko” – pieśń żniwna
Nagr. Juozas Vaina, archiwum etnomuzykologicznego Litewskiej Akademii Muzyki i Teatru.

Realizacja: Julita Charytoniuk

Mastering: Adam Mart

Na zdjęciu: Jonas Jakubauskas. Fot. Małgorzata Czyżewska, Fundacja Pogranicze z Sejn

Audycja została zrealizowana przez Forum Muzyki tradycyjnej w ramach zadania „Wywiad swobodny – rozmowy o kulturze tradycyjnej” w 2025 r.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego”

W polskiej tradycji wśród pieśni religijnych znajdziemy utwory wybitne pod względem tekstowym i melodycznym. Wiele takich zabytków dawnych brzmień przechowało się dzięki ludności wiejskiej, która praktykowała śpiewanie zgodnie z kalendarzem liturgicznym. Stosunkowo nowym zwyczajem są perygrynacje świętych obrazów – ogólnopolskiej wędrówki kopii obrazu Matki Bożej Częstochowskiej i mniejszych, parafialnych. Niemniej wizyty wizerunków osób świętych w domostwach były niezwykle ważnym dla społeczności przeżyciem duchowym i wspólnotowym. A zdarzeniom tym towarzyszył śpiew.

O pozycji przedstawień świętych w religijności społeczności wiejskich i jej źródłach z Małgorzatą Dubasiewicz rozmawia Katarzyna Rosik.
●
Małgorzata Dubasiewicz – doktor nauk humanistycznych, etnolożka i archeolożka. Pracuje w Oddziale Etnografii Muzeum Narodowego w Gdańsku. W kręgu jej zainteresowań są antropologia wizualna, antropologia rzeczy, etnografia wsi, muzeologia.
●
Koło tradycji – o tym, co powtarzalne i niepowtarzalne w muzyce tradycyjnej. Cykl poświęcony przemianom w kulturze muzycznej wsi, której coraz częściej orędownikami i praktykantami stają się ludzie z miasta.
●
W nagraniu wykorzystano utwory:
– „Kto Maryję kocha” (fragment), wyk. Maria Kowalik z Sędka, nagr. Maniucha Bikont, 2014
– „O prześliczny obrazie” (w dwóch częściach), wyk. Zofia Kucharczyk i śpiewaczki z Gałek, nagr. Ewa Grochowska, wrzesień 2007
– „O Matko, źle się na świecie dzieje” (fragment), wyk. Maria Kowalik z Sędka, nagr. Maniucha Bikont, 2014
– „Serdeczna Matko, Opiekunko ludzi” (fragment), wyk. śpiewaczki z Czerchowa, nagr. Rosik, 2017
– „Zdrowaś Maryjo”, wyk. Maria Siwiec, nagr. Rosik, Toruń 2017
– „O Matko Boska Gidelska” (fragment), wyk. Zofia Kucharczyk i śpiewaczki z Gałek, nagr. Ewa Grochowska, wrzesień 2007
●
Polecamy:
– zapraszamy wkrótce do wysłuchania rozmowy z Marią Siwiec z Gałek, która opowie o śpiewaniu za obrazem
●
Nagranie i montaż: Katarzyna Rosik
Montaż i mastering: Adam Mart
●
Podkast powstał w ramach programu muzykatradycyjna.pl realizowanego przez Forum Muzyki Tradycyjnej we współpracy z Narodowym Instytucie Muzyki i Tańca w ramach działań Pracowni Muzyki i Tańca Tradycyjnego. Program jest finansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego

O życiu w domu pełnym instrumentów, misji wychowania dzieci w muzyce oraz o tym, jak remont u teściowej może zaowocować powstaniem kapeli.

Małżeństwo Glinków z Myszyńca, czyli Kasia i Darek, to prawdziwi pasjonaci kurpiowskiej tradycji. Są członkami zespołu „Kurpiowszczyzna”, ale nie poprzestają na próbach w ośrodku kultury czy na występach scenicznych. Grają przy każdej możliwej okazji, często po pracy, w domu lub na spotkaniach towarzyskich. W takim środowisku dorasta czwórka ich dzieci – Bartek, Wojtek, Ola i Basia. Dzieciaki bardzo szybko, w naturalny sposób, zainteresowały się graniem. Właśnie tak kilka lat temu powstała rodzinna kapela Glinków.

Jednak na muzyce Glinkowie nie poprzestają – oboje uczą się rękodzieła u lokalnych twórców ludowych. Kasia tworzy wycinanki i kwiaty z bibuły, natomiast Darek plecie koszyki z korzeni sosny.

Rozmowę z rodziną Glinków przeprowadziła Joanna Turek.

W nagraniu wykorzystano utwory:
– „Okrąglak”, wyk. Kapela Glinków
– „Moja mamo, jado goście”, wyk. Kapela Glinków
– „Powolniak”, wyk. Kapela Glinków

Nagranie i montaż: Joanna Turek

Montaż i mastering: Adam Mart

Fot. Joanna Turek

Podkast powstał w ramach programu muzykatradycyjna.pl realizowanego przez Forum Muzyki Tradycyjnej we współpracy z Narodowym Instytucie Muzyki i Tańca w ramach działań Pracowni Muzyki i Tańca Tradycyjnego. Program jest finansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego